SANCAK'TA KİMLİK OLUŞUMU
Sancaklı Boşnakların kimlik oluşumları Bosnalı Boşnaklarla büyük ölçüde birlikte başlamış ve süreç içerisinde beraber devam etmiştir. Bunun sebebi Bosnalı Boşnaklarla Sancaklı Boşnakların aynı tarihe, kültüre, din ve etnik gruba olan aidiyetleridir. Coğrafi olarak da uzun yıllar Sancak, Bosna eyaletine bağlı bir birim olarak kalmıştır. Bosna ve Sancaklıların kaderleri de dramatik bir şekilde aynıdır; baskılar, katliamlar ve göçler.
Geçmişte yaşanan her sıkıntı ve savaş durumu Bosna’da yaşanmışsa Sancak’ı Sancak’ta yaşanmışsa da Bosna’yı etkilemiştir. Son Bosna Savaşı sırasında Sancak’ta yaşanan olağanüstü durum ve Sancak ve Bosna’da yaşanan hemen hemen aynı oranlardaki göçler endişelerin de aynı olduğunu göstermektedir.
Sancaklıların kimlik oluşum ve gelişimleri bu nedenlerle Bosna’dan bağımsız olarak düşünülemez. Boşnak kimliğine dair özellikle Avusturya-Macaristan yönetimi sırasında hızlanan ve Boşnak kimliğinin bağımsızlık mücadelesi şekline dönen evreden başlayarak Sırp-Sloven-Hırvat Krallığı ve II. Dünya Savaşı sonrası Yugoslavya dönemi gelişmelerini tüm sıcaklığı ile iki toplum beraber yaşamışlardır. Bosna’daki Boşnaklar arasındaki bir kimlik tartışması çok kolay bir şekilde Sancak’ta cevap bulabilirken Sancaklıların kimlikle ilgili fikirleri ve açıklamaları da Bosna’da çok kolay bir şekilde yankı bulabilmektedir.
Son dönemde Sancaklıların bir kimlik bilinci oluşturma süreçlerinde Bosna’dan farklı olarak statü sorunu ya da açmazı ön plana çıkmıştır. II. Dünya Savaşı sonrası Bosna Hersek’in Yugoslavya’yı oluşturan altı cumhuriyetten birisi olarak tanınması daha sonraki süreçte Bosnalı Boşnakların bir ulus ve etnik olarak Boşnak olarak tanınmaları sürecini getirmiştir. Fakat Sancak’taki Boşnaklar bu haklardan büyük ölçüde mahrum bırakılmışlardır. Sancaklıların bir azınlık grubu olarak tanınmaları bile ancak 2003 yılının Eylül ayında gerçekleşebilmiştir.
Sancaklılar 1967 yılında ulusal kimlik olarak “Müslüman” ifadesi ile dini kimlik olarak “müslüman” kelimesinin kullanımını büyük çoğunlukla kabul etmelerine rağmen Bosna ve Sancak’ta bitmeyen “Müslüman”, “Boşnak” ya da “Müslüman Boşnak” ifadelerinin hangisinin kabul edileceği noktasındaki ikilem ya da üçlemlerini taşımaya devam etmektedirler.
1993 yılında Tüm Boşnaklar Meclisi’nde Boşnak Müslümanların kendilerini “Boşnak” olarak kabul etmeleri de Sancak’taki farklı çevrelerden farklı yankılar bulmuştur. Yugoslavya’nın Sancaklı eski Azınlık Bakanı Rasim Layiç; etnik, kültürel ve diğer özellikler açısından Bosna etnik grubuna aidiyeti kabul ederken aynı zamanda Sırp ve Karadağ toplumuna da ait olduklarını belirterek durumun karmaşıklığını ortaya koyuyordu. Sancak’taki kimlik tartışmaları sürerken bazı sosyologlar Boşnakların kimlik aşamalarını henüz tamamlamadıklarını ve bunun gerçekleşmesinin daha 50-100 yıl alabileceğini belirtiyorlardı.
Sancaklı Boşnakların kimlikleri açısından en önemli açmazlardan biri de onların aidiyet sorunlarıdır. Evet, Sancaklı Boşnaklar nereye aittir? Bosna’ya mı, Sırbistan-Karadağ’a mı yoksa ikisine birden mi? Ya da Sancaklılar hepsinden bağımsız ayrı bir yapı ya da etnik grup mudur? Bu konuda çok geniş olan Sancak diyasporasının etkileri de görülmekle birlikte Sancak’ın Sırbistan ve Karadağ’a yayılan her iki kısmındaki farklı düşünce ve eğilimler belirleyici olmaktadır. Sancaklıların aidiyet konusu bugün için büyük ölçüde belirsizdir. Çünkü Sancak halkının farklı bölgelerindeki yaklaşımları birbirinden farklıdır. Karadağ’daki Sancaklıların hızlı asimilasyon süreçleri ve Karadağ’ın müstakbel bağımsızlığı karşısındaki tutumları dikkate alındığında ne demek istediğimiz daha kolay anlaşılacaktır.
Sancak’ın Sırbistan kısmında yaşayan Boşnaklar kimlik konusunda daha canlı ve heyecanlı görünseler de siyasi kavgaların, kötü ekonomik koşulların ve kahredici güvenlik sorunlarının kıskacında yaşam mücadelesi vermeye devam etmekteler ve bunun için de göç, halk için yegane sonuç olarak ortaya çıkmaktadır. Dışarıdakilerin asimilasyon ve entegrasyon süreçleri içeridekilere göre daha hızlıdır. Bugün Türkiye’de bulunan 1.000.000’un üzerindeki Sancaklı Müslümanın yeni nesillerinin çok az bir kısmı Boşnakça konuşabilmektedir. Amerika, Avustralya ve Avrupa’dakilerin durumları da aşağı yukarı aynıdır.
Bosnalı Müslümanların etnik kimliklerini ifade ederken kullandıkları kelimelerle Sancaklıların kullandıkları kelimeler aşağı yukarı aynıdır. Sancak ziyaretimiz sırasında ve Sancak’ın kaderini belirleyen siyasi elitle görüşmemizde hiçbir liderin “Müslüman”, “Boşnak” ya da “Boşnak Müslüman” ifadelerine özellikle vurgu yaptıklarına şahit olmadık. Sancaklılar kendilerini “Müslüman Boşnak” olarak görmektedirler ve bu isimle tanınmış bir statüye kavuşmak için mücadelelerini sürdürmektedirler.
Sancaklıların bölgede yaşayan Sırplarla kimlik olarak ayrılıkları konusu ise bizce hiç gündeme alınmaya bile gerek olmayan bir konudur. Zira bugün Sancaklıların Sırplarla evlilik yapmamaları bile bu konuya tek başına açıklık getirmektedir. Ayrıca savaş ve baskı dönemlerinde yaşananlar bu ayrımı daha da netleştiren unsurlar olmaktadır.
Sancaklı Müslüman Boşnak kimliğinin oturması ve kullanımının netleşmesi ise Sancak’ın tanınmış sınırlarına kavuşacağı ve statüsünün kabul edileceği gelecek günlerde daha da belirginleşecektir.